जमिनीच्या मोजणीत तफावत येतेय? ‘या’ ४ आधुनिक पद्धती वापरून संपवा जमिनीचे वाद!

शेती म्हटली की बांधाचे वाद आलेच. बऱ्याचदा आपल्या सातबारा उताऱ्यावर जमिनीचे क्षेत्रफळ जेवढे असते, तेवढी जमीन प्रत्यक्षात जागेवर भरत नाही. अनेकदा शेजारील शेतकऱ्यासोबत बांधावरून, हद्दीवरून वाद होतात. जुन्या काळात टेपने मोजणी व्हायची, ज्यात चुका होण्याची शक्यता जास्त होती. पण आता काळ बदलला आहे.

महाराष्ट्रात आता ‘ई-मोजणी’ (e-Mojani) प्रणालीद्वारे अगदी ३० दिवसांच्या आत, अत्यंत अचूकपणे जमिनीची मोजणी पूर्ण केली जाते. जर तुमच्याही जमिनीच्या मोजमापात तफावत येत असेल, तर हा वाद कायमचा कसा सोडवायचा, हे आपण एका सत्य घटनेवरून समजून घेऊयात.

जेव्हा मोजणीत सारखी तफावत येते… (एक प्रातिनिधिक उदाहरण)

जमिनीच्या मोजणीत कशा चुका होऊ शकतात आणि वाद कसा वाढू शकतो, हे या उदाहरणावरून स्पष्ट होईल:

२०१७ मध्ये प्रमोद आणि अशोक गभणे या भावांनी मोजणी करून आपापल्या शेतीचा पोटहिस्सा निश्चित केला होता. सर्व काही सुरळीत सुरू होतं. पण, जुलै २०२२ मध्ये त्यांच्या शेताशेजारील शेतकरी अनिल भुरे यांनी आपली शेती रामकुमार चौधरी यांना विकली.

जेव्हा नोव्हेंबर २०२४ मध्ये या नवीन खरेदीदारानं (चौधरी यांनी) मोजमाप केलं, तेव्हा प्रमोद गभणे यांच्या हद्दीतील १५ फूट जागा त्यांच्यात निघाली. इथून वादाला सुरुवात झाली. डिसेंबर २०२५ मध्ये पुन्हा फेरमोजणी झाली. यात धक्कादायक बाब म्हणजे अशोकची हद्द बरोबर निघाली, पण प्रमोदची हद्द थेट चौधरी यांच्या शेतात घुसल्याचे दिसले.

अवघ्या एका महिन्यात (जानेवारी २०२६) पुन्हा मोजणी झाली, ज्यात तीच जमीन पुन्हा प्रमोद यांच्या हद्दीत दाखवली गेली. यावर चौधरी यांनी आक्षेप घेतला. पुन्हा मोजणी झाली आणि पुन्हा तफावत आढळली!

असे का घडते?

अनेकदा पारंपरिक मोजणी पद्धती, जुने नकाशे, किंवा मानवी चुकांमुळे अशी परिस्थिती ओढावते. जेव्हा दोन मोजणींमध्ये अशी तफावत येते, तेव्हा शेतकरी संभ्रमात पडतात. अशावेळी गोंधळून न जाता आधुनिक तंत्रज्ञानाची मदत घेणे हाच एकमेव पर्याय उरतो.

जमिनीच्या मोजणीत तफावत आल्यास किंवा हद्दीचा वाद असल्यास काय करावे?

भूमी अभिलेख विभागाने (Land Records Department) आता अत्यंत पारदर्शक आणि आधुनिक पद्धती आणल्या आहेत. जर तुमच्या मोजणीत फरक आढळला, तर खालील गोष्टी त्वरित करा:

१. रोव्हर मशीनद्वारे (DGPS) मोजणीचा आग्रह धरा

टेप किंवा साखळीने मोजणी करण्याऐवजी अधिकाऱ्यांना DGPS (Differential Global Positioning System) मशीनने मोजणी करण्यास सांगा. हे मशीन उपग्रहाशी जोडलेले असते आणि सेंटीमीटरपर्यंत अचूक मोजमाप देते. यामुळे मानवी चुकांना अजिबात वाव राहत नाही.

२. ‘ई-मोजणी’ द्वारे अधिकृत हद्दकायम करणे (Boundary Dispute Measurement)

शेजाऱ्याशी वाद घालण्यापेक्षा भूमी अभिलेख विभागाकडे रीतसर ऑनलाइन अर्ज करा. ई-मोजणी प्रणालीद्वारे आता अर्ज करणे खूप सोपे झाले आहे. तुम्ही २ हेक्टरपर्यंत साधारण २ हजार रुपये चलन ऑनलाइन भरून मोजणीची तारीख घेऊ शकता.

३. पोटहिस्सा मोजणी करून घेणे

जर जमीन कुटुंबात वाटून घेतली असेल, पण सातबारावर एकत्रच असेल, तर भविष्यात नक्की वाद होतात. त्यामुळे पोटहिस्सा मोजणी करून प्रत्येकाची हद्द नकाशावर स्वतंत्र करून घेणे केव्हाही चांगले.

४. भू-आधार (ULPIN) चा वापर

आधार कार्डप्रमाणेच आता जमिनींना १४ अंकी ‘युनिक लँड पार्सल आयडेंटिफिकेशन नंबर’ (ULPIN) दिला जात आहे. या नवीन तंत्रज्ञानामुळे तुमच्या जमिनीचे अक्षांश-रेखांश निश्चित होतात. एकदा हा नंबर मिळाला की कुणीही तुमचा बांध कोरू शकणार नाही.

ई-मोजणीसाठी अर्ज कसा करायचा?

1. भूमी अभिलेख विभागाच्या अधिकृत वेबसाइटवर जा किंवा जवळच्या भूमि अभिलेख कार्यालयात (तालुका स्तर) संपर्क साधा.
2. तुमच्या गरजेनुसार मोजणीचा प्रकार निवडा (साधी मोजणी, तातडीची मोजणी किंवा अति-तातडीची मोजणी). तातडीच्या मोजणीसाठी फी थोडी जास्त असते, पण काम लवकर होते.
3. आवश्यक कागदपत्रे जोडून फी ऑनलाइन भरा.
4. तुम्हाला एसएमएसद्वारे मोजणीची तारीख आणि वेळ कळवली जाईल.

महत्त्वाची टीप: जर अधिकृत सरकारी मोजणीवरही तुमचा किंवा शेजाऱ्याचा आक्षेप असेल, तर तुम्ही त्यापुढील अधिकारी म्हणजेच ‘अधीक्षक भूमी अभिलेख’ (Superintendent of Land Records) यांच्याकडे अपील करू शकता.

जमिनीचे वाद पिढ्यानपिढ्या चालवण्यापेक्षा, थोडा वेळ आणि पैसे खर्च करून सरकारी पातळीवर एकदाच DGPS द्वारे मोजणी करून घेणे हा सर्वात शहाणपणाचा निर्णय ठरतो.