वडिलोपार्जित जमिनीचे तोंडी वाटप झालेय? नवीन वारसदार हिस्सा मागू शकतात का? जाणून घ्या कायदेशीर नियम

आपल्याकडे ग्रामीण भागात जमिनीच्या वाटणीवरून अनेकदा वाद होताना दिसतात. अनेक घरांमध्ये अशी परिस्थिती असते की, वडिलोपार्जित जमीन असते आणि आजोबा किंवा पंजोबांनी अनेक वर्षांपूर्वीच त्या जमिनीचे आपापसात ‘तोंडी वाटप’ केलेले असते. म्हणजेच, जमिनीचे हिस्से करून ज्याला-त्याला त्याचा वाटा कसण्यासाठी दिलेला असतो.

आमचे शेत मोजणी App डाऊनलोड करा

वर्षानुवर्षे प्रत्येक जण आपापल्या हिश्श्याची जमीन कसत असतो, तिचा वापर करत असतो. पण प्रश्न असा उभा राहतो की, “जर आजोबा-पणजोबांनी तोंडी वाटप केले असेल, तर आजची नवीन पिढी किंवा इतर वारसदार त्या जमिनीतून पुन्हा नव्याने हिस्सा मागू शकतात का?”

चला तर मग, या प्रश्नाचे उत्तर आणि जमिनीच्या तोंडी वाटपाचे कायदेशीर नियम सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

नवीन वारसदार पुन्हा हिस्सा मागू शकतात का?

याचे साधे आणि सोपे उत्तर आहे – नाही. जर अनेक वर्षांपूर्वी जमिनीचे तोंडी वाटप झाले असेल आणि प्रत्येक जण आपला वाटा कसत असेल, तर नवीन येणारी पिढी किंवा वारसदार त्या वाटून गेलेल्या जमिनीतून पुन्हा हिस्सा मागू शकत नाहीत.

पण हे कायद्याच्या कसोटीवर टिकवण्यासाठी काही गोष्टी आणि पुरावे सिद्ध करावे लागतात. कायद्याने जमिनीचे तोंडी वाटप मान्य केले असले तरी, ते सिद्ध करण्याची जबाबदारी आपली असते.

तोंडी वाटप सिद्ध कसे करावे? (महत्त्वाचे पुरावे)

केवळ “आमचे वाटप झाले आहे” असे तोंडी सांगून चालत नाही. तोंडी वाटणी सिद्ध करण्यासाठी खालील पुरावे अत्यंत महत्त्वाचे ठरतात:

• जमिनीचा ताबा आणि लागवड: जर वाटेकरी आपापसात वाटणी करून ती जमीन अनेक वर्षे कसत असतील, तिथे पिके घेत असतील, तर तो तोंडी वाटणीचा सर्वात मोठा आणि भक्कम पुरावा मानला जातो.
• महसुली पुरावे (७/१२ उतारा): जमिनीच्या महसूल दप्तरी (७/१२ उताऱ्यावर) पिकांची नोंद, किंवा त्या जमिनीचा शेतसारा कोण भरत आहे, यावरूनही तोंडी वाटप सिद्ध करता येते.

तोंडी वाटपाबाबत हे ५ कायदेशीर मुद्दे नेहमी लक्षात ठेवा:

१. कायदेशीर मान्यता: कायद्याच्या नजरेत तोंडी वाटप ग्राह्य धरले जाते. जर तोंडी वाटप योग्य पुराव्यांसह सिद्ध झाले, तर ते कोणालाही सहजासहजी रद्द करता येत नाही.

२. पुराव्यांचे महत्त्व: वर सांगितल्याप्रमाणे, अनेक वर्षांचा ताबा आणि प्रत्यक्ष लागवड हाच तुमचा सर्वात मोठा आधार असतो. त्यामुळे जमिनीचा ताबा स्वतःकडे असणे गरजेचे आहे.

३. नोंदणी (Registration) का महत्त्वाची आहे?: तोंडी वाटप लेखी स्वरूपात नसेल, तर आज ना उद्या भावकीत किंवा वारसांमध्ये गैरसमज आणि वाद निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे झालेले तोंडी वाटप कागदावर आणून ते दुय्यम निबंधक कार्यालयात ‘नोंदणीकृत’ (Registered) करणे केव्हाही शहाणपणाचे आणि सुरक्षित असते.

४. महसूल दप्तरी नोंद कशी करावी?: तोंडी वाटप झाल्यानंतर केवळ ताबा असून चालत नाही, तर सातबारा उताऱ्यावर प्रत्येकाची नावे स्वतंत्र लागणे आवश्यक आहे. यासाठी सर्व वाटेकरांनी सहमतीने तलाठी कार्यालयात ‘वारसा हक्काचा’ किंवा ‘वाटणीचा फेरफार’ करण्यासाठी अर्ज सादर करावा.

५. जर वाद निर्माण झालाच तर काय?: समजा एखाद्या वारसाने जुनी तोंडी वाटणी नाकारली आणि नवीन हिस्सा मागून वाद निर्माण केला, तर घाबरून जाण्याचे कारण नाही. अशा वेळी तुम्ही दिवाणी न्यायालयात (Civil Court) वाटप दरखास्त दाखल करून तुमचा कायदेशीर हिस्सा आणि हक्क मिळवू शकता.

थोडक्यात सांगायचे तर…

जमिनीचे तोंडी वाटप बेकायदेशीर नाही, ते पूर्णपणे कायदेशीर आहे. पण काळाच्या ओघात माणसांची मने बदलू शकतात. त्यामुळे, जे तोंडी ठरले आहे, त्याला लवकरात लवकर कायदेशीर ‘वाटप पत्राचे’ (Partition Deed) स्वरूप द्या आणि त्याची सरकारी दप्तरी नोंद करून घ्या. कागदोपत्री (Record) सर्व गोष्टी स्पष्ट असतील, तर भविष्यातील कौटुंबिक वाद आणि कोर्ट-कचेऱ्यांच्या फेऱ्या कायमच्या टळतील!