शेतजमीन ही केवळ मालमत्ता नसून ती शेतकऱ्याचा सन्मान आणि उदरनिर्वाहाचे साधन असते. मात्र, अनेकदा कुटुंबातील सदस्यांमध्ये किंवा भावा-भावांमध्ये जमिनीच्या वाटणीवरून वाद निर्माण होतात. जोपर्यंत जमिनीची कागदोपत्री आणि प्रत्यक्ष मोजणी करून ‘हिस्सा मोजणी’ पूर्ण होत नाही, तोपर्यंत प्रत्येक खातेदाराला आपला नेमका हिस्सा कोणता, हे कळत नाही. म्हणूनच आज आपण पाहणार आहोत की, शेतजमिनीची अधिकृत वाटणी आणि हिस्सा मोजणी कशी केली जाते.
हिस्सा मोजणी म्हणजे काय? (What is Hissa Mojani?)
जेव्हा एकाच ‘गट नंबर’ किंवा ‘सर्वे नंबर’ मध्ये अनेक सह-खातेदार असतात आणि त्यांना स्वतःचा हिस्सा वेगळा करून नकाशावर स्वतंत्रपणे दाखवायचा असतो, त्याला ‘हिस्सा मोजणी’ म्हणतात. या प्रक्रियेनंतर प्रत्येक वारसाचा किंवा खरेदीदाराचा सातबारा (7/12) स्वतंत्र होऊ शकतो.
जमीन वाटणीचे मुख्य प्रकार
जमिनीची वाटणी प्रामुख्याने तीन प्रकारे करता येते:
- आपसातील संमतीने (Family Partition): सर्व वारसदार एकत्र येऊन संमतीने वाटणी पत्र (Partition Deed) तयार करतात.
- तहसीलदार प्रक्रिया (Section 85): महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता १९६६ च्या कलम ८५ नुसार, जर आपसात वाद असतील तर तहसीलदार कार्यालयात अर्ज करून वाटणी करून घेता येते.
- दिवाणी न्यायालय (Civil Court): जर वाद खूप जास्त असेल, तर कोर्टाच्या हुकूमनाम्यानुसार जमिनीची फाळणी केली जाते.
हिस्सा मोजणीसाठी आवश्यक कागदपत्रे
मोजणीसाठी अर्ज करण्यापूर्वी खालील कागदपत्रे जवळ ठेवा: १. जमिनीचा चालू महिन्यातील ७/१२ उतारा. २. ८-अ चा उतारा (खाते उतारा). ३. जमिनीचा जुना नकाशा (असेल तर). ४. वाटणी पत्र किंवा कोर्टाचा आदेश (असेल तर). ५. आधार कार्ड आणि ओळखपत्र.
मोजणीची ऑनलाईन आणि ऑफलाईन प्रक्रिया
आता मोजणीसाठी अर्ज करणे खूप सोपे झाले आहे:
- अर्ज: तुम्ही तुमच्या तालुक्यातील ‘भूमी अभिलेख’ (Land Records) कार्यालयात जाऊन किंवा ‘E-Mojani’ पोर्टलवरून ऑनलाईन अर्ज करू शकता.
- फी भरणे: मोजणीचा प्रकार (साधी मोजणी, तातडीची किंवा अति-तातडीची) निवडून त्याचे सरकारी शुल्क भरावे लागते.
- नोटीस: अर्ज स्वीकारल्यानंतर, भूमी अभिलेख कार्यालयाकडून मोजणीची तारीख निश्चित केली जाते आणि सर्व शेजारील खातेदारांना नोटीस पाठवली जाते.
- प्रत्यक्ष मोजणी: ठरलेल्या दिवशी सरकारी मोजणीदार (Surveyor) जमिनीवर येऊन खुणा निश्चित करतात आणि नकाशा तयार करतात.
हिस्सा मोजणीचे फायदे
- स्वतंत्र सातबारा: प्रत्येक भावाचा किंवा हिस्साधारकाचा सातबारा वेगळा होतो.
- कर्ज सुलभता: जमिनीवर स्वतंत्रपणे बँक कर्ज (Crop Loan) घेता येते.
- शासकीय योजना: वैयक्तिक विहीर, ठिबक सिंचन किंवा इतर योजनांसाठी स्वतंत्र क्षेत्र दाखवणे सोपे जाते.
- भविष्यातील वाद मिटतात: जमिनीच्या सीमेवरून होणारे भांडण कायमचे संपते.
निष्कर्ष: शेतजमिनीची नुसती तोंडी वाटणी करून उपयोग नाही. भविष्यात कायदेशीर गुंते टाळण्यासाठी ‘हिस्सा मोजणी’ करून आपला नकाशा आणि सातबारा अपडेट ठेवणे हाच शहाणपणा आहे. जर तुमची जमीन अजूनही सामायिक असेल, तर आजच प्रक्रियेला सुरुवात करा.
