गावाकडे एक म्हण नेहमी ऐकायला मिळते, “सख्ख्या भावा-भावाचं जमेल, पण बांधावरच्या शेजाऱ्याचं कधीच जमणार नाही!” पावसाळा आला आणि नांगरणी सुरू झाली की, शेजारचा शेतकरी गुपचूप आपला नांगर दोन फूट आपल्याच शेतात घालतो. दरवर्षी थोडा-थोडा बांध कोरून (Encroachment) अनेक शेजाऱ्यांनी अक्षरशः शेतात जाणारे रस्तेच गायब केले आहेत.
जेव्हा आपण त्यांना जाब विचारतो, तेव्हा “माझाच गट नंबर इथपर्यंत आहे” असं खोटं सांगून ते भांडणावर उतरतात. या Boundary Dispute (बांधावरून होणारे वाद) मुळे गावोगावी हाणामाऱ्या आणि कोर्ट-कचेऱ्या सुरू आहेत.
पण मित्रांनो, जर तुमचाही बांध शेजाऱ्याने कोरला असेल किंवा तुमचा रस्ता कमी केला असेल, तर कोयता किंवा काठी घेऊन भांडायला जाऊ नका. कायदा आणि तंत्रज्ञान आता खूप पुढे गेले आहे. आज आपण पाहूया की शासनाच्या Land Records Department (भूमी अभिलेख विभाग) कडून e-Mojani (ई-मोजणी) करून आपल्या हक्काचा बांध आणि रस्ता कायदेशीररीत्या कसा परत मिळवायचा!
‘ई-मोजणी’ (e-Mojani) म्हणजे काय?
पूर्वी मोजणीसाठी साखळी किंवा टेप वापरला जायचा, ज्यात चुका व्हायच्या. पण आता महाराष्ट्र सरकारने ‘ई-मोजणी’ सुरू केली आहे. यामध्ये ETS Machine (Electronic Total Station) किंवा रोव्हर (Rover) या आधुनिक सॅटेलाईट यंत्राचा वापर करून अचूक Land Measurement (जमीन मोजणी) केली जाते. यात एक इंचाचाही फरक पडत नाही!
सरकारी मोजणी करून बांध कायम करण्याची प्रक्रिया:
जर तुम्हाला तुमच्या जमिनीची किंवा रस्त्याची हद्द कायम करायची असेल, तर खालील सोप्या Step-by-Step Process चा अवलंब करा:
१. अर्ज कुठे करायचा?
तुम्हाला तुमच्या तालुक्याच्या ‘भूमी अभिलेख कार्यालयात’ (Taluka Land Records Office) जाऊन मोजणीचा अर्ज करावा लागेल. आता अनेक ठिकाणी तुम्ही e-mojani portal वरून ऑनलाइन अर्ज देखील करू शकता किंवा सेतू सुविधा केंद्रातून अर्ज भरू शकता.
२. अर्जासोबत लागणारी कागदपत्रे (Required Documents)
- चालू वर्षाचा 7/12 Extract (सातबारा उतारा)
- 8-A Abstract (८-अ उतारा)
- आधार कार्डाची झेरॉक्स
- गावचा कच्चा नकाशा (Village Map)
३. मोजणीची फी (Measurement Fees)
तुम्हाला मोजणी किती लवकर हवी आहे, यावर फी अवलंबून असते:
- साधी मोजणी (Regular): याला साधारण ६ महिने लागू शकतात (फी सर्वात कमी असते).
- तातडीची मोजणी (Urgent): याला २ ते ३ महिने लागतात (दुप्पट फी).
- अति-तातडीची मोजणी (Super Urgent/Tatkal): ही मोजणी १ महिन्याच्या आत होते (सर्वाधिक फी). (टीप: फी तुमच्या शेताच्या क्षेत्रफळानुसार ठरते, जी तुम्ही ऑनलाइन किंवा चलानद्वारे भरू शकता.)
४. नोटीस बजावणे (Notice to Neighbors)
तुम्ही फी भरल्यानंतर, भूमी अभिलेख कार्यालयातून मोजणीची तारीख ठरवली जाते. मोजणीच्या दिवशी उपस्थित राहण्यासाठी तुमच्या शेजारच्या सर्व Survey Number / गट नंबर वाल्यांना १५ दिवस आधी सरकारी नोटीस (Notice) पाठवली जाते.
५. प्रत्यक्ष मोजणी आणि हद्द कायम करणे (Fixing Boundary Marks)
ठरलेल्या दिवशी सरकारी मोजणीदार (Surveyor) त्यांच्या ETS Machine सोबत तुमच्या शेतात येतात.
- ते जुने सरकारी नकाशे आणि तुमच्या सातबाऱ्यावरील क्षेत्रफळ तपासून अचूक मोजणी करतात.
- मोजणी पूर्ण झाल्यावर जिथे तुमचा खरा बांध येतो, तिथे Boundary Marks (दगडी खुणा किंवा लोखंडी अँगल) रोवले जातात. यालाच ‘हद्द कायम करणे’ म्हणतात.
- यानंतर तुम्हाला मोजणीचा अधिकृत नकाशा (Measurement Plan) दिला जातो, जो कोर्टातही १००% पुरावा म्हणून ग्राह्य धरला जातो.
मोजणीच्या दगडाला शेजाऱ्याने हात लावला तर काय?
अनेकदा मोजणी करून अधिकारी गेल्यावर शेजारचा शेतकरी मुद्दाम तो मोजणीचा दगड उपटून फेकून देतो. पण लक्षात ठेवा, सरकारी मोजणीच्या खुणेला हात लावणे हा IPC (Indian Penal Code) आणि Maharashtra Land Revenue Code नुसार गंभीर दखलपात्र गुन्हा आहे!
जर शेजाऱ्याने दगड हलवला, तर तुम्ही थेट पोलीस स्टेशनमध्ये जाऊन “सरकारी कामात अडथळा आणि हद्दीच्या खुणा नष्ट केल्याची” FIR दाखल करू शकता. यावर कडक कायदेशीर कारवाई होते.
निष्कर्ष (Conclusion)
शेतकरी मित्रांनो, शेतीचा बांध हा आपल्या प्रतिष्ठेचा विषय असतो हे खरंय, पण कायद्याने लढण्यात जो विजय आहे तो भांडणात नाही. जर कोणी तुमचा बांध कोरत असेल किंवा रस्ता दाबत असेल, तर आजच e-mojani साठी अर्ज करा आणि आपला हक्क कायदेशीर मार्गाने मिळवा.
