जेव्हा कुटुंबातील एखादी जमीन, घर किंवा मालमत्ता एका व्यक्तीच्या नावावरून दुसऱ्या व्यक्तीच्या नावावर करायची असते, तेव्हा आपल्यासमोर दोन मोठे प्रश्न उभे राहतात— नोंदणीचा खर्च किती येईल? आणि कोणता दस्त (Document) बनवणे कायदेशीरदृष्ट्या योग्य राहील? बहुतेक लोक ‘हक्कसोड पत्र’ (Release Deed) आणि ‘बक्षीसपत्र’ (Gift Deed) यात गोंधळून जातात. चुकीचा मार्ग निवडल्यास हजारो, किंबहुना लाखो रुपयांची स्टॅम्प ड्युटी (मुद्रांक शुल्क) भरावी लागू शकते. म्हणूनच, आज आपण या दोन शब्दांमधला नेमका फरक आणि तुमचे पैसे वाचवण्यासाठी कोणता पर्याय सर्वोत्तम आहे, हे एका सोप्या उदाहरणासह समजून घेणार आहोत.
१. हक्कसोड पत्र (Release Deed) म्हणजे काय?
नावातच अर्थ दडलेला आहे— ‘आपला हक्क सोडून देणे’. जेव्हा एखाद्या वडिलोपार्जित किंवा सामायिक (Joint) मालमत्तेत एकापेक्षा जास्त लोकांचा कायदेशीर वाटा असतो, आणि त्यापैकी एखादी व्यक्ती स्वतःच्या मर्जीने आपला वाटा दुसऱ्या हिस्सेदाराच्या नावे करून देते, तेव्हा ‘हक्कसोड पत्र’ केले जाते.
- कोण करू शकतं? हे फक्त त्याच लोकांसाठी आहे ज्यांचा त्या मालमत्तेवर आधीपासूनच कायदेशीर हक्क आहे (उदा. भाऊ-बहीण, आई-मुलगा).
- कधी वापरतात? शक्यतो वडिलांच्या निधनानंतर शेतजमीन किंवा घर वाटप करताना, विवाहित बहिणी आपला हक्क भावाच्या नावे करण्यासाठी हक्कसोड पत्राचा वापर करतात.
- खर्च (Stamp Duty): महाराष्ट्रात कुटुंबातील सदस्यांमध्ये (रक्ताच्या नात्यात) विनामोबदला (कोणतेही पैसे न घेता) हक्कसोड पत्र करायचे असल्यास, केवळ २०० रुपये स्टॅम्प ड्युटी लागते. त्यामुळे हा सर्वात स्वस्त आणि सुरक्षित मार्ग आहे.
२. बक्षीसपत्र (Gift Deed) म्हणजे काय?
बक्षीसपत्र म्हणजे स्वतःच्या मालकीची कोणतीही गोष्ट दुसऱ्याला प्रेमाने किंवा बक्षीस म्हणून देणे. यात मोबदला (पैसे) घेतला जात नाही.
- कोण करू शकतं? बक्षीसपत्र कोणालाही करता येते— रक्ताच्या नात्यातील व्यक्तीला किंवा अगदी एखाद्या त्रयस्थ मित्रालाही.
- कधी वापरतात? जेव्हा मालमत्ता ‘स्वकष्टार्जित’ (स्वतःच्या पैशाने घेतलेली) असते आणि ती एखाद्याला द्यायची असते. उदा. वडिलांनी स्वतःच्या पैशाने घेतलेली जमीन हयातीतच मुलाच्या किंवा मुलीच्या नावे करायची असेल, तर ते बक्षीसपत्र करतात.
- खर्च (Stamp Duty): * जर तुम्ही रक्ताच्या नात्यात (पती, पत्नी, भाऊ, बहीण, मुले, नातवंडे) बक्षीसपत्र करत असाल, तर महाराष्ट्र शासनाच्या सवलतीनुसार फक्त २०० रुपये स्टॅम्प ड्युटी आणि काही प्रमाणात मेट्रो सेस/नोंदणी फी लागते. (म्हणजेच कुटुंबात हेही स्वस्त पडते).
- पण, जर तुम्ही कुटुंबाबाहेरील व्यक्तीला बक्षीसपत्र करत असाल, तर मात्र तुम्हाला खरेदीखताप्रमाणे (Sale Deed) संपूर्ण स्टॅम्प ड्युटी (५% ते ७%) भरावी लागते.
सोप्या उदाहरणाने समजून घेऊया!
समजा, ‘रामराव’ नावाच्या एका शेतकऱ्याकडे १० एकर वडिलोपार्जित शेतजमीन आहे. रामरावांच्या निधनानंतर त्यांच्या पत्नी, एक मुलगा आणि एक मुलगी अशा तिघांच्या नावे ती जमीन झाली.
परिस्थिती १ (हक्कसोड पत्र): मुलीचे लग्न झाले असून तिला त्या १० एकर जमिनीतील तिचा वाटा नको आहे. तिला तो वाटा तिच्या भावाला (रामरावांच्या मुलाला) द्यायचा आहे. इथे मुलगी आपल्या भावाच्या लाभात ‘हक्कसोड पत्र’ करेल. कारण ही वडिलोपार्जित जमीन आहे आणि तिचा त्यात आधीपासून हक्क आहे. खर्च फक्त २०० रुपये स्टॅम्प ड्युटी येईल.
परिस्थिती २ (बक्षीसपत्र):
आता समजा, रामरावांनी ती १० एकर जमीन स्वतःच्या कष्टाच्या पैशाने विकत घेतली होती (ती वडिलोपार्जित नव्हती). रामराव जिवंत आहेत आणि त्यांना ती संपूर्ण जमीन फक्त आपल्या मुलीच्याच नावे करायची आहे. अशा वेळी रामराव मुलीच्या नावे ‘बक्षीसपत्र’ करतील. यालाही रक्ताच्या नात्यामुळे स्टॅम्प ड्युटीमध्ये मोठी सवलत मिळेल.
तुमच्यासाठी कोणता पर्याय योग्य? (थोडक्यात)
| मुद्दा | हक्कसोड पत्र (Release Deed) | बक्षीसपत्र (Gift Deed) |
| मालमत्तेचा प्रकार | फक्त वडिलोपार्जित किंवा सामायिक मालमत्ता. | स्वकष्टार्जित किंवा स्वतःच्या मालकीची मालमत्ता. |
| कोणाला देता येते? | फक्त सह-मालक किंवा कायदेशीर वारसाला. | कोणालाही (नातेवाईक किंवा बाहेरील व्यक्ती). |
| स्टॅम्प ड्युटी | रक्ताच्या नात्यात केवळ २०० रु. | जवळच्या नात्यात २०० रु. + सेस, इतरांसाठी पूर्ण ५%-७% |
एक अतिशय महत्त्वाची गोष्ट! (जी अनेकजण विसरतात)
केवळ १०० किंवा ५०० रुपयांच्या स्टॅम्प पेपरवर लिहून दिल्याने हक्कसोड पत्र किंवा बक्षीसपत्र कायदेशीर होत नाही. दुय्यम निबंधक कार्यालयात (Sub-Registrar Office) जाऊन त्याची रीतसर नोंदणी (Registration) करणे कायद्याने सक्तीचे आहे. नोंदणीकृत नसलेल्या दस्ताला न्यायालयात कोणताही आधार नसतो.
निष्कर्ष:
जर तुम्ही भावंडांमध्ये किंवा वारसांमध्ये जमिनीचे वाटप करत असाल, तर ‘हक्कसोड पत्र’ हा सर्वोत्तम आणि पैशांची बचत करणारा मार्ग आहे. पण जर तुम्ही हयातीतच स्वतःची प्रॉपर्टी मुलांच्या नावे करत असाल, तर ‘बक्षीसपत्र’ हा योग्य मार्ग आहे.
ही माहिती तुम्हाला कशी वाटली? जमिनीच्या व्यवहारांबद्दल तुम्हाला अजून काही शंका असतील, तर खाली कमेंट करून नक्की सांगा! हा लेख तुमच्या नातेवाईकांना आणि ग्रुप्सवर नक्की शेअर करा, जेणेकरून कोणाचीही फसवणूक होणार नाही.
